अनात्मनीव आत्मन्यपि आवरणाभावशङ्कामुद्भाव्य विवरणकारदिशा अस्याः शङ्कायाः समाधानम्

 

*अनात्मनीव आत्मन्यपि आवरणाभावशङ्कामुद्भाव्य विवरणकारदिशा अस्याः शङ्कायाः समाधानम् 

             यदि आत्माश्रयम्  अज्ञानम् अनात्मावरणम् स्यात् तदा, आवरणविनाशम् अन्तरेण विषयावभासायोगात् विषयज्ञानेन आत्मज्ञानम् निवर्तते  ।   अतः सत्यामेवात्मन्यविद्यायां त्रिषु अपि कालेषु विषयस्वरूपप्रतिभासदर्शनात् ,न अनात्मावरणम् अज्ञानमिति तात्पर्यं निरूप्य पञ्चपादिकाविवरणकारेण प्रकाशात्मयतिना  पुनः शङ्का क्रियते -                                                                                                                         

नन्वेवमात्मन्यप्यज्ञाननिमित्तमावरणकृत्यं नास्ति, कथम् ? न तावदावरणं प्रकाशविलोपः; स्वरूपस्यानपायात्। नापि सत एव प्रकाशस्य कार्यप्रतिबन्धः; ज्ञानस्य विषयावभासात्मनोदितस्य स्वकार्ये प्रतिबन्धप्रतीक्षयोरभावात् । तस्मान्नैवात्मन्यपि भावरूपमज्ञानमनुपयोगादिति; तत्राह - प्रत्यगात्मनि तु चितिस्वभावत्वात् स्वयंप्रकाशमाने- इत्यादिना तस्य अनवभासः - इत्यन्तेन ग्रन्थेन ।

अयमर्थ:- 'अस्ति प्रकाशते' इत्याद्यभिज्ञादिव्यवहारं प्रति पुष्कलकारणे सति 'नास्ति न प्रकाशते च' इति योऽयमात्मतत्त्वालम्बनो व्यवहारः, सः भावरूपेण केनचिदात्मनि आवरणमन्तरेण नोपपद्यते, सति पुष्कलकारणे, असति च आवरणे, सन्निहिते घटे 'प्रकाशते' इत्यादिव्यवहारदर्शनात्। अतो 'नास्ति ब्रह्म न प्रकाशते च' इति व्यवहारोऽन्यथानुपपत्त्या भावरूपमज्ञानं गमयतीत्यर्थापत्तिः, अनुमानं वा समुदायार्थः ।

तत्सिद्ध्यर्थमात्मनि 'प्रकाशते' इत्यादिव्यवहारं प्रति पुष्कलकारणतां दर्शयति- चितिस्वभावत्वादिति । किं तर्हि-आवरणमिति ? तत्राह-ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य-इति । 'नास्ति न प्रकाशते' इति व्यावहारालम्बनयोग्यत्वस्य व्यवहारकार्यदर्शनादेव कल्प्यमानस्य इत्यर्थः । न चाधिष्ठानप्रतिबन्धमन्तरेण तत्र विपर्ययकार्यमुपपद्यते। अविद्यासम्बन्धादेव आवरणस्यानिरूपिताकारता च युक्तेति भावः । ननु प्रमाणवैकल्यादेवात्राप्यग्रहणमिति; नेत्याह – अनन्यनिमित्तत्वात् - इति । अतोऽनवभासापुष्क लकारणे परिशेषादिदमायातमित्याह-तद्गतनिसर्गसिद्धाविद्याशक्तिप्रतिबन्धादेव तस्यानवभास इति । मूर्तद्रव्यान्तरस्यासम्भवादिति भावः । अतः कार्यदर्शनोन्नेयं आवरणकृत्यं विपर्ययं चात्मनि कुर्वाणमज्ञानं भावरूपमेवोभयकारणत्वान्यथानुपपत्त्या कल्प्यत इत्याह- अतः सा प्रत्यक्चिति-इति ।

श्रीमदखण्डानन्दमुनिना विवरणटीकाकारमनुसृत्य   तत्त्वदीपनटीकायां स्वमतं दीयते-अनात्मवदात्मनोऽज्ञानविषयत्वानुपपत्तिस्तज्जनितातिशयानिरूपणाद् ? इति शङ्कते - नन्वेवमिति ॥ अज्ञानैक्ये - ऽपीत्यर्थः, अनात्माऽऽवरणं विना तत्र विक्षेपसम्भवेऽपीति वा ।। अज्ञानं निमित्तं यस्य तदज्ञाननिमित्तम् । आवरणं च तत्कृत्यं चेत्यावरणकृत्यम् । ननु अनात्मनि प्रकाशाप्रसक्त्या आवरणानुपपत्तावप्यात्मनि स्फुरद्रूप आवरणं सम्भवतीति चोदयति- । कथमिति ॥ तत्र वक्तव्यम् - किमावरणं प्रकाशनाशः ? उत तत्कार्यप्रतिबन्धः ? इति । तत्राऽऽद्यं दूषयति- न तावदिति ॥ "न हि द्रष्टुर्दृष्टेविपरिलोपो विद्यते" इति स्वरूपानपायप्रतिपत्तेः स्वरूपविनाश आत्मनोऽपि विनाशप्रसङ्गाच्च नाऽऽद्यः पक्षोयुक्त इत्यर्थः ।

द्वितीयं निरस्यति नापीति ॥ विषयस्य स्फुरणं कार्यम्, विषयावभासात्मनोत्पन्नत्वान्न तत्प्रतिबन्धुं शक्यते इत्यर्थः। नयनादिकारकाणां सहकारिप्रतीक्षया कार्यकरत्ववद् ज्ञानस्यापि कार्यजनने कारकत्वात्सहकार्यपेक्षा, ततश्च प्रति- बन्धसम्भव इति शङ्कां व्यावर्तयति - प्रतीति ॥ ज्ञानस्य कारकत्वे सहकार्यपेक्षा, तदेवासिद्धम्, कार्यं कुर्वाणं कारकमित्युच्यते, न चेदमर्थाश्रयमतिशयमादधाति प्रध्वस्तादिषु तदसम्भवादित्यर्थः । आवरणासम्भवफलमाह तस्मादिति ॥ ननु प्रत्यक्षादिनाऽजानमसाधि, अतः कथमाक्षेप इति ? तत्राह - अनुपयोगादिति ॥ नाज्ञानमदृष्टार्थम्, किंत्वावरणार्थम्, तच्चोक्त- विधया दुर्निरूपमिति, कथमज्ञानसिद्धिरित्यर्थः

आवरणाभावे नित्यंमुक्तत्वप्रगङ्गात् तदेष्टव्यमिति समाधत्ते – तत्राहेति ॥ अवारणदुनिरुपत्वे चोदिते तत्प्रति- समाधेयम्, नच प्रतिसमाधीयते; नचानवभासस्याऽऽवरण कल्पकत्वम्, पुरुषान्तरसंवेदने व्यभिचारात्, 'प्रत्यगात्मनी 'ति विशेषणकृत्यं च न पश्याम इत्याशङ्कय तात्पर्यमाह - अयमर्थ इति ॥ 'नास्ति न प्रकाशते चेति योऽयमात्मालम्बनो व्यवहारः, स आत्मन्यावरणमन्तरेण नोपपद्यत इति सम्बन्धः । नचैवंविधो व्यवहारोऽस्ति; अहमिति सत्तास्फूर्तिदर्शना- दित्याशङ्कय कर्त्राद्यात्मकव्यवहारेऽप्यशनायाद्यतीतात्मनि नैवंविधो व्यवहार इत्याह- आत्मतत्त्वेति ॥ आवरणमन्तरेणापि पुरुषान्तरसंवेदनवत् तथा व्यवहारोपपत्तिरित्याशङ्कयाह-अस्ति प्रकाशत इति । अभावस्याऽऽवारकत्वं व्यावर्तयितुम् - भावरूपेणेत्युक्तम् ॥ आवरणाभावेऽप्येवंविधो व्यवहारः किं न स्यात् ? इत्याशङ्कयाह —सति पुष्कलकारण इत्यादिना ॥

सन्निहितेऽप्यर्थे कुड्यादिनावृते 'प्रकाशते' इति व्यवहाराभावः, तदर्थम् — असति चेति ॥ एवमपीन्द्रियसंयोगाद्यभावे नैतादृशो व्यवहारः, तदर्थमाह-सति पुष्कलेति ॥ इन्द्रियसंयोगमात्रं पुष्कल कारणशब्दार्थः। मा भूत् तर्हि व्यवहारः ? इत्याशङ्कय तस्योप- लभ्यमानत्वादावरणं कल्प्यमित्याह - अत इति ॥ अनुमानं वेत्यस्यायमर्थः - विमतो व्यवहारः, भावरूपाज्ञानप्रयुक्तावरणनिमित्तः, 'अस्ति प्रकाशते' इति व्यवहारपुष्कलकारणे सति तद्विपरीतव्यवहारत्वात्; यन्नैवं न तदेवम्, यथा 'अस्ति प्रकाशते घटः' इति व्यवहार इति ।। एवं तात्पर्यमभिधायाक्षरार्थं दर्शयति- 'तत्सिद्धयर्थमि' त्यादिना 'प्रत्यकचिती'त्यन्तेन ग्रन्थेन|| विशेषणवैयर्थ्य- मित्युक्तम्, तन्निरस्यति-तत्सिद्ध्यर्थमिति ॥ अर्थापत्त्यनुमाने तच्छब्दार्थः। जडे वस्तुन्यनवभासोऽग्रहणनिमित्तः, न तथात्मनि; स्वप्रकाशत्वादित्यर्थः । आवरणं दुर्निरूपमित्युक्तमनुवदति - कि तहोति ॥ अनवभास एव दुर्निरूप इति ? तत्राह - नास्तीति ॥ योग्यतायाः कल्पकमाह-व्यवहारेति ॥ अनात्मनि प्रतिबन्धमन्तरेण विक्षेपवदात्मनि विक्षेपोऽस्तु किं प्रतिबन्धेनेत्याशङ्कयान- वच्छिन्नसंविद्रूपाऽऽनन्दात्मनि प्रतिबन्धं विना विक्षेप एव नोल्लसति । अन्यत्र स्वत एव प्रतिबद्धत्वान्न प्रतिबन्धापेक्षेत्याह- नचेति ॥ आत्मा स्फुरद्रूप आवृत इत्येतद्विरुद्धमित्याशङ्कय, किमावरणप्रतीतिनिरस्यते ? उत यौक्तिकत्वम् ? नान्त्यः; अङ्गीकृतेः,इत्याह-अविद्येति ॥ चशब्देनाप्रतीतिपक्षं निरस्यति। अहमज्ञो, मामन्यं च न जानामीत्यावरणानुभवान्न तन्निरास इत्यर्थः ।

 तत्र भिन्नत्वात् प्रमाण वैकल्यादग्रहण स्वयंप्रकाशेऽपि पुरुषान्तरसंवेदने यथाऽग्रहणम्, तद्वदत्रापीत्याह - ननु प्रमाणेति ॥ युक्तम्, अत्र तु ब्रह्मणः प्रत्यक्त्वान्मैवमित्याह — नेत्याहेति ॥ अज्ञानादन्यद् निमित्तं यस्य न विद्यते तदनन्यनिमित्तम्, तथ्य भावस्तत्त्वस्; तस्मादित्यर्थः । हेत्वसिद्धिमुक्तां निरस्यति-अत इति ॥ निमित्तान्तरदुर्निरूपत्वम् अतःशब्दार्थः । कुञ्ज्यादेरपि व्यवधायकत्वदर्शनात् कथमज्ञानमेव व्यवधायकम् ? तत्राह — मूर्तेति ॥ ब्रह्मणः प्रत्यक्स्वरूपत्वान्न मूर्तद्रव्यं तद्व्यवधायक- मित्यर्थः ॥ तथाऽपि कथं भावरूपाज्ञानसिद्धिरित्याशङ्कयाह – अत इति ॥ भावरूपेणेत्यत्र तात्पर्यार्थः कथितः, - अत्र त्वक्षरार्थं इत्यपौनरुक्त्यम् ।

 

************

WRITE A SHORT NOTE ON THE WORD "MITTHYA" ACCORDING PANCAPADIKA

 

मिथ्या शब्दस्योपरि टीका

(पञ्चपादिकामनुसृत्य)

            मिथ्या, व्य,(मथते इति । मथविलोडने । मेथते हिनस्ति वेति । मथ वा मेथ + क्यप् । निपा- तनात् साधु ।) असत्यम् -इति शब्दकल्पद्रुमः  ।  पञ्चपादिकायाम् अध्यासवर्णनाप्रसङ्गे पद्मपादाचार्येण मिथ्याशब्दस्याविर्भावं क्रियते  । तत्र अध्यासो नाम -अतद्रूपे तद्रूपाभासः  । सः मिथ्येति भवितुं युक्तम् इति  । मिथ्याशब्दो द्व्यर्थः-अपन्ह्ववचनः अनिर्वचनीयतावचनश्च  ।

      अपन्ह्ववचनः -असत्यमित्युक्त्वा वस्तुनः स्वरूपस्य लोपस्तुः अपन्ह्ववचनः।

          अनिर्वचनीयतावचनः -सत्त्वे वाधः न स्यात् ;असत्त्वे अपरोक्षत्वप्रथा न स्यात् इति अनिर्वचनीयतावचनः  । चित्सुखग्रन्थे अनिर्वचनीयशब्दस्य व्याख्या एवम्प्रकारेण दीयते-

                                प्रत्येकं सदसद्भ्यां विचारपदवीं न यत्  ।

गाहते तदनिर्वाच्यम् आहुः वेदान्तवेदिनः  ।  ।

 

        अत्र अयमपन्ह्ववचनः  । मिथ्येति भवितुं युक्तम् -अभाव एवाध्यासस्य युक्तः इत्यर्थः  । यद्यप्येवं ,तथापि नैसर्गिकः प्रत्यक्चैतन्यसत्तामात्रानुबन्धी  ।अध्यासस्य अज्ञानोपादानत्व प्रदिदर्शयिषया "मिथ्या अज्ञाननिमित्तः” इत्युक्तम्   । मिथ्या च तदज्ञानं च मिथ्याज्ञानम्  । मिथ्येति  अनिर्वचनीयता उच्यते  । अज्ञानमिति च जडात्मिकाऽविद्याशक्तिर्ज्ञानपर्युवासेनोच्यते  । 

 ⒸJAYANTA MANDAL

मङ्गलाचरणम् अकुर्वन् भाष्यकारः उल्लङ्घितशिष्टाचारः -अस्याः शङ्कायाः निरसनम् |

 

·       मङ्गलाचरणम् अकुर्वन् भाष्यकारः उल्लङ्घितशिष्टाचारः -अस्याः शङ्कायाः निरसनम् |

 

कार्यारम्भे मङ्गलाचरणम् भारतीयशिष्टाचाररूपेण परिगण्यते । अविगीतशिष्टाचारत्वात् अस्यानुसरणम् करणीयम् । भगवान्-शङ्कराचार्येण अध्यासभाष्ये मङ्गलाचरणमकृतम्, पूर्वपक्षरूपेण इत्याशङ्कायाः उपस्थापनं कृत्वा पञ्चपादिकाकारेण पद्मपादाचार्येण शङ्का क्रियते -   

ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपं इष्टदेवतापूजानमस्कारेण बुद्धिसन्निधापिताथवृद्धयादिशब्दैः दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टाः प्रवर्तन्ते । शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने ग्रन्थमारभमाणस्य विघ्नबाहुल्यं सम्भाव्यते । प्रसिद्धं च 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि' इति। विज्ञायते च 'तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युः' इति, येषां च यन्न प्रियं ते तद्विघ्नन्तीति प्रसिद्धं लोके । तत् कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारं अकृतमङ्गल एव विस्त्रब्धं भाष्यकारः प्रववृते ? अत्रोच्यते - युष्मदस्मद् इत्यादि तद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभावानुपपत्तिः इत्यन्तमेव भाष्यम् । अस्य च अयमर्थः – सर्वोपप्लवरहितो विज्ञानघनः प्रत्यगर्थः इति ।

"तत् कथञ्चन परमार्थतः एवम्भूते वस्तुनि रूपान्तरवदवभासो मिथ्येति कथयितुम् । तदन्यपरादेव भाष्यवाक्यात् निरस्तसमस्तोपप्लवं चैतन्यैकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुतो विघ्नोपप्लवसम्भवः । तस्मात् अग्रणीः शिष्टाचारपरिपालने भगवान् भाष्यकारः ।

अत्र विवरणटीकाकारः प्रकाशात्मयतिः पञ्चपादिकामनुसृत्य स्वाभिमतं ज्ञापयति - नन्वेवमपि न व्याख्येयमिदं भाष्यम्, शास्त्रादौ मङ्गलाचरणाभावात्, विघ्नोपसंसृष्टतया शास्त्रार्थेऽप्रतिपत्यन्यथाप्रतिपत्ति-विप्रतिपत्तिसम्भवात्, शिष्टाचारपरिपालनहीनतया चा- नाप्तप्रणीतत्वप्रसङ्गादिति चोदयति- ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भ इति । ननु शिष्टानां निष्ठीवनादिप्रवृत्तिः किमन्येनानुसरणीयेति ? नेत्याह - शिष्टाचारश्च नः प्रमाणमिति। आचारः इति धर्म इत्येवानुष्ठीयमानं कर्म, प्रमाणं- कर्तव्यमित्यर्थः । ननु प्रयोजनाभावात् किं मङ्गलाचरणेनेति ? नेत्याह - प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्येति । ननु अत्र विघ्न एव नास्ति अल्पारम्भत्वादिति ? नेत्याह - महति चेति । ननु सम्भावनामात्रान्न प्रवृत्तिः विघ्नशान्तये, किन्तु निश्चयादिति; अत्राह - प्रसिद्धं चेति । ननु लोकप्रसिद्धिर्निमूला न विघ्ननिश्चयहेतुः, इत्यत आह-विज्ञायते चेति । उपसंहरति-तत् कथमिति ।

 

सर्वदा सर्वकार्येषु नास्ति तेषाममङ्गलम् ।

येषां हृदिस्थो भगवान् मङ्गलायतनं हरिः ॥

 

इति स्मृतेः, शिष्टाचारपरिपालनाय विघ्नोपशान्तये च विशिष्टदेवतातत्त्वानुस्मरणलक्षणं मङ्गलाचरणं कृतमित्याह- अत्रोच्यत इति । किं तत्र प्रमाणमिति ? अत आह- युष्मदस्मदित्यादीति । इत्यन्तमेव भाष्यं प्रमाणमित्यर्थः, मङ्गलाचरणमिति वा ।

कथमिदं विशिष्टदेवतानुस्मरणं गमयतीति ? तत्राह - अस्य चायमर्थ इति । ननु ने विशुद्धात्मतत्त्वदेवता अनुस्मर्यते, किन्त्वध्यासाभावो वर्ण्यत इति । सत्यम् । तादर्थ्ये तत्त्वमप्यनुस्मर्यत इत्याह- तत् कथंचन इति । ननु अन्यपरत्वात् देवतानुस्मृतिरविवक्षित न कार्यकरीति; नेत्याह - तदन्यपरादेवेति । अन्यार्थमपि देवतानुस्मरणं स्वभावादेव विघ्नोपपूवं धक्ष्यति, धूमार्थ इव वह्निः तृणादिकमित्यभिप्रायः । व्याख्येयत्व प्रतिपादितमुपसंहरति—–तस्मादिति । अन्यार्थप्रवृत्तेन 'युष्मदस्मदि 'त्यादिपदद्वयमर्थाद् व्याख्यातम्।

****************