Modern Sanskrit literature , Haiku poem

 

K.U,SEM-IV,C-09

হাইকু

                   আধুনিক সংস্কৃত সাহিত্যিকগণ কাব্যসাহিত্যকে বহুধা সমৃদ্ধ করেছেন | বৈশ্বীকরনের এই যুগে প্রাচীন পরম্পরার সাথে সাথে অর্বাচীন বৈদেশিক কাব্যধারাকেও তাঁরা আত্তীকরণ করেছেন ,যেমন হাইকু রচনা | ‘হাইকু’ একধরনের সংক্ষিপ্ত জাপানি কবিতা । তিনটি পংক্তিতে যথাক্রমে ৫, ৭ এবং ৫ জাপানি শ্বাসাঘাত মোরাস মিলে মোট ১৭ মোরাসের সংক্ষিপ্ত পরিসরে একটি মুহূর্তে ঘটিত মনের ভাব প্রকাশ করা হয় হাইকুতে । সংস্কৃতে হাইকু কাব্য রচনার ক্ষেত্রে প্রো. হর্ষদেব মাধব একজন অগ্রণী কবি | হাইকু-কে ‘বিল্বপত্র কাব্য’ ও বলে |হাইকুর টেলিগ্রাফিক ভাষার মহত্ত্ব রয়েছে |অল্প কথায় বিস্তৃত ভাব প্রকাশে হাইকুর অতুলনীয় | প্রো.রাসবিহারী দ্বিবেদী হাইকু কাব্যের লক্ষণে বলেছেন-

जापाने ‘ हाइकु ' ख्यातं होडक्विति विधा च या ।

रच्यतेऽति गभीराभिस्तिसृभिर्लघुपङ्कितभिः ॥

आद्या पञ्चाक्षरी ज्ञेया तृतीयाऽपि तथा विधा ।

सप्ताक्षरी द्वितीया स्यात् पूर्णा सप्तदशाक्षरी ॥

त्रिदलं बिल्वपत्रं च सत्तरीत्यादि नामतः ।

संस्कृते सृज्यते काव्यं कविभिर्माधवादिभिः ॥

शब्बलाधवसमात्कवेर्भावेऽर्थगौरवम् ।

भाषापेक्ष्यं समुत्प्रेक्ष्यं सारवद् विश्वतोमुखम् ॥

युगस्थितिसमुद्भावे पुराकल्पनभङ्गिमा ।

एक बिम्बविधानेऽपि चित्रं सम्पूर्णमश्नुते ॥

छन्दोऽशो यस्य विन्यासे छन्दोऽभावोऽपि कुत्रचित ।

दृश्यते किन्तु वक्रोतिध्वनिर्वाऽस्मिन् विराजते ॥

( दूर्वा - द्वितीयोन्मेष , अप्रैल - मई - जून -2005 , पृ . 97-98

स्नानगृहे, वेदना  ,मृत्यु:,खनि:

-प्रो.हर्षदेव माधव

स्नानगृहे

 “स्नानगृहं गत्वा

 गृहक्लेशश्रान्ता वधूः

निःशब्दं रोदिति

 तदा

 स्नानगृहं

 तस्याः पितृगृहं भवति”| 1|

 

অনুবাদ –

       পারিবারিক ক্লেশে পরিশ্রান্ত বধূ যখন স্নান গৃহে গিয়ে নিঃশব্দে রোদন করে তখন সেই স্নানগৃহই তার পিতৃগৃহে পরিণত হয় |

 

स्नान गृहे

उष्णजलमस्ति दुःखम्

शीतल जलमस्ति सुखम्

ज्ञानी

 दुःखसुखसमे कृत्वा स्नाति ।2|

অনুবাদ –

 

    স্নান গৃহের গরম জল দুঃখ সদৃশ এবং শীতল জল সুখ সদৃশ |(সেই বধূ ) জ্ঞানীর ন্যায় দুঃখ ও সুখ কে সমভাবে স্বীকার করে স্নান করে |

 

वेदना

 

वेदनायाः समीपे

शब्दाः न सन्ति

अतः

मौनमये रिक्तधनादेश पत्रे ( Cheque ) वेदना हस्ताक्षरं करोति |1|

অনুবাদ –

      বেদনার সমীপে কোনো শব্দ নেই | সেইজন্য মৌনময় (নীরব হয়ে)ধনাদেশ পত্রে (খালি চেকে )বেদনা হস্তাক্ষর করছে |
 

काङ्गारु - वधूः

यथा

वहति

स्वशरीरेण शिशुकानि

तथैव

वेदना

अस्मान् वहति

धारयति |2|

অনুবাদ –

        যেভাবে ক্যাঙ্গারু(জন্তু বিশেষ) নিজের শরীর দ্বারাই নিজের শিশুদের বহন করে ,ঠিক সেই ভাবে বেদনা আমাদের সকলকে বহন ও ধারণ করে |

मृत्यु:

 सूर्यो मे चक्षुः

समीरो मे श्वासः

समुद्रो मे हृदयम्

निर्झरिण्यो मे धमन्यः ,

 हे मृत्यो ! ह्यः

अहं वामनं , आसम्

अद्य तव शिरसि मे पादाङ्गुष्ठः ।1|

অনুবাদ –

        সূর্য আমার চক্ষুস্বরূপ,পবন আমার শ্বাস স্বরূপ ,সমুদ্র আমার হৃদয়, ঝর্ণা আমার ধমনীসমূহ | হে মৃত্যু !কাল পর্যন্ত আমি বামন (ক্ষুদ্র) ছিলাম ,আজ তোমার মস্তকে আমার পদাঙ্গুষ্ঠ |  

 

गायति माल्हा रागम् ,

श्याम्यन्ति

पञ्चदीपाः|2|

অনুবাদ –

          মৃত্যু মালহার রাগে গান গাইছে |পঞ্চ দীপ (পঞ্চ বায়ু ) শান্ত হয়ে গেছে |

खनि:

खने : कृष्णाङ्गारः

बहिरायाति

असौ हरितपर्णं पश्यति,

तदा शोकेनात्मानं प्रज्वालयति | 1|

অনুবাদ –

          খনি থেকে যখন কয়লা বাইরে আসে এবং সবুজ পাতাগুলোকে দেখে তখন শোকে/কষ্টে তার (কয়লার) আত্মা জ্বলতে থাকে |